Wadaadada Iyo Mushkilada Soomaalida

Waxa aan dhawaan ka akhriyay bogga wardheernews.com maqaal uu qoray Bashiir C Xareed kaas oo uu ciwaankiisu ahaa “Wadaadada iyo Mushkilada Soomaalida” . Qoraagu maqaalkiisan waxa uu si guud ugu naqdiyay siyaasadaha ururada Islaamiyiinta, si khaas ahna waxa uu aad ugaga hadlay wadaadada Soomaalida iyo siyaasadahooda ku aadan Soomaalida. Inkasta oo uu qoraagu soo bandhigay arimo badan oo muhiim ah hadana qaar ka mid ah aragtiyihiisu, waxa ay u baahan yihiin in dood la galiyo. Waxa aan maqaalkan si kooban ugu eegi doonaa qaar ka mida aragtiyahaas uu maqaalkaaasi xambaarsanaa.

Ururadda Islaamiyiinta

Bilowoga maqaalkiisa waxa uu qoraagu akhristaha u soo bandhigayaa aragtida uu ka aaminsan yahay ururada wadaadada. Waxa uu qoraagu ku doodayaa in ururada wadaadu aanay ahayn qaar u bisil hogaaminta mujtamacooda, sidoo kale waxa uu ku doodayaa in ay qayb ku leeyihiin mushkiladaha ka taagan caalamka. Intaa waxaa dheer in qoraagu uu aamanisan yahay in wadaadu ay yihiin kuwa aan maba’aadii adag ku taagnayn oo xitaa ay fududahay in la iibsado. Duuduubka doodan qoraagu ma aha mid lugo adag ku taagan, waaxa ay ka hor imanaysa waaqica siyaasiga ah ee ka jira caalamka Islaamka. Qoraagu, marka uu naqdinayo wadaadada waxa muuqata in aanu kala soocayn ururada Islaamiyiinta. Ururada wadaadu waxa ay isugu jiraan noocyo farabadan. Qaar siyaasada ka soo hor jeeda, qaar dumuqraasiyada gaalnimo u arka, qaar aaminsan in qorigu uu kaligii xal keenayo, qaar aaminsan in laga qaybgalo loolanada siyaasada, qaar aaminsan in barashada cilmiga diiniga ah iyo xernimadu ay yihiin qaabka kaliya ee guuli ku imanayso iyo qaar aduunkaba ka sii jeeda oo hamigoodu uu yahay aakhiro oo kaliya. Si hadaba naqdinta qoraagu ay u noqoto mid cilmyaysan waxa ay ahayd in uu akhristaha u cadeeyo kuwa ay yihiin wadaadada uu naqdinayaa. Laakiin bal aynu ka soo qaadno(waa sida laga fahmayo dooda qoraaga) in naqdinta qoraagu ay ku jeedo “Islaamka Siyaasiga”. Su’aashu waxa ay tahay siyaasadaha wadaadada siyaasada dhexgalay ma fashilantay. Jawaabta su’aashani ma fududa!. Marka ay jiraan meelo uu fashilmay nidaamkii siyaasiga ee wadaadadu sida Talibaan’kii Afghanstan, hadana waxa jirta meelo ay Islaamiyiintu guulo siyaasadeed oo aan yarayn ay ka soo hooyeen sida Marooko, Masar, Iraq, Turkiga, Falastiin iyo wadamo kaleba. In ay ururada wadaadadu noqdeen badiilka siyaasiga ah ee “kaliya” ee maanta ka jira caalmka Islaamku waa guusha ugu wayn ee ay ururadani soo hooyeen. Waxa laga yaabaa in lagu doodo “in wadaadadu ay wax mucaaradeeyaan waa ay fududahay laakiin in ay wax maamulaan waa ay adkaanaysaa”. Taasi run ayay noqon kartaa laakiin hadana waa dulmi in xukum lugu rido ururadan iyada oo aan loo ogolaan FURSAD ay wax ku maamulaan. Tusaalooyinka uu soo qaatay qoraagu ee Xamaasta Falastiin iyo Xisbullaahiga Lubnaana waa mid ay wali doodi ka taagan tahay fashilkooda. Waan qirayaa in fikirka siyaasiga ee ururada Islaamiyiinta ay horyaalaan turunturooyin badan oo qaarkood ay yihiin daakhili(xaga manhajka siyaasiga iyo nidaamka ay ku socdaan ururadani), qaarkoodana ay yihiin qaar ka imanaya cadawga ay leeyihiin. Guul dhamaystiran oo ururadani gaadhaan waxa ay ku xidhaan doontaa sida ay mustaqbalka uga talaabsadaan turunturooyinkaas, laakiin in lagu xukmiyo in ay fashilan yihiin sida uu qoraagu ku doodayo ma aha dood tiir adag ku taagan.

Islaamiyiinta Soomaalida

Khaladka manhajiga ah ee uu ku dhacay qoraagu marka uu isku duuduubay ururada Islaamiyiinta ee ka jira caalamka Islaamka mid la mida ayuu ku dhacay marka uu faalaynayo ururada ay leeyihiin wadaada Soomaalidu. Ma jiiro wax la yidhaa “wadaada Soomaalida”. Waxa jira ururo ay leeyihiin Islaamiyiinta Soomaalidu kuwaas oo uu aad u kala fog yahay fikirkooda siyaasaded. Qaarkood waxa ay aaminsan yihiin in qorigu uu xal keenayo, qaarkood waxa ay aaminsan yihiin in nidaamka siyaasda ee Soomalida la dhex galo(Qabiilda), qaar siyaasada ayayba qalad u arkaan, qaarna maamulada ka dhisan meelaha ay degenyihiin ayayba meelo sare kaga jiraan. Sidaa darteed marka laga doodayo mushkiladaha wadaada Soomaalida waa in aan la isku duuduubin. Tusaale ahaan marka uu qoraagu ka hadlayo taariikhda fashilka siyaasadaha wadaada Somaalida, waxa uu soo taxay qaladaadkii ay ku dhaceen HAL urur oo ka mida ururadaas. Waxa uu naqdiyay hab siyaasadeedkii ururkii Itixaadka waqtiyadii uu ururkaaasi hubaysnaa. Marna ma soo qaadin taajaaribta siyaasiga ah ee ay galeen ururada kale ee wadaadadu. Qofka akhriya maqaalkana isaga oo aan la socon wadciga ururadanina waxa uu u malaynayaa in wadaada Soomaalidu ay ku daba safnaayeen ururkii Itixaadka iyo siyaasadihiisa. Waxa jira wadooyin kale oo siyaasadeed oo ay mareen ururada kale ee Islaamiyiintu sida Islaax(Koonfurta) iyo Waxadada(Waqooyiga) oo midina aanu dagaalada Soomaalida ka qayb qaadan. Tajaaribta ururadan -oo ay iyaga laftigooda ay wali doodoodu taagantahay- qoraagu waa uu iska indha tiray. Kama doodayo fashilka iyo guusha tajaaribtooda laakiin manhajka isku duuduubka uu qoraagu isku duuduubayo ururadani ma aha manhaj sax ah oo waxa lagu naqdiyo.

Fashilkii Maxkamadaha

Tusaalaha ugu wayn ee fashilka wadaada Soomaalida sida uu qoraagu aaminsanyahay waa tajribadii ururkii Maxkamadaha. Tajribada maxkamadaha ee Koonfurta Soomaaliya waa tajribo u baahan in si cilmiyaysan oo caadifada ka baxsan looga doodo. In la ururiyo qaladaad ay ku dheceen “afraad” ama “qaybo” ka mid isbahaysigaasi lana ilaawo wanaaga ay sameeyeeni sawir sax ah kama bixinayo tajribadan. Marka laga hadlayo tajribada maxkamadaha su’aasha ugu muhiimsan ee ay tahay in la iswaydiiyaa waxa weeye, qaabka uu kacdoonkoodani ku yimid. Maxkamduhu ma qorsheeyeen in ay talada wadanka qabtaan, mise iyagoo oo naftoooda ka difaacaya shaambadii “Aragagixisada” ayay talada wadanku si lama filaan ah gacanta ugu soo gashay. Muran kama taagna ayaan fili in maxakamadahu aanay marna u qorshaysnayn(Filayna) in ay gacanta ku dhigaan talada Soomaalida. Markii ay si lama filaan ah u jabiyeen qabqablayaashii Koonfurta mudada dheer ka talinayayna, shaki la’aan qaladaad waa ay ku dheceen, laakiin qaladaadkaasi waxa ay ahaayeen qaladaad laga filayay urur ay ku kulmeen dad uu fikirkooda siyaasiga ahi aad u kala fog yahay isla markaana aan jirin wax ka badan 6 bilood. Waxa aan is leeyahay tajribada maxkamduhu hadii si cilmiyaysan loo eego waxa ay ahayd tajribadii ugu guruxda badanayd uguna faa’idada badanayd tajaaribtii siyaasiga ee Koonfurta Soomaaliya wixii ka danbeeyay burburkii dawladii Siyaad Bare. Hadii ay sii joogi lahaayeen sida uu xaalku noqon lahaa Ilaah baa og laakiin hadii aynu qiimayno tajribadan intii ay jirtay waxaan fili in ay ahayd tajribadii siyaasadeed ee ugu wanaagsanayd ee ay wadaada Soomaalidu ka tageen. Inkasta oo fashilka tajribadan qayb kamida loo tiirin karo qaar ka mida wadaadadii isbahysigan oo “degdeg” ama “is cajabin” ku dhacay hadana waxa aan is leeyahay qaybta wayn ee fashilkan waxa keenay qabaa’ishii ay dhulkooda xasiliyeen oo Xabashi la saftay waqti ay ahayd in ay ilaashadaan guushaas ay MMI’du u soo hoysay. Mar kale ma ku doodayo in maxkamaduhu aanay qaladaad ku dhicin. Taas waa mid ay maxkamadaha laftigoodu qirayaan laakiin doodu waxa ay ka taagan tahay in Maxkamaduhu ay wax wanaaga ah soo kordhiyeen. Waxa muuqata in qoraagu indhaha ka xidhay wanaagii ay lahaayeen maxkamduhu. Taasina ma aha manhaj sax ah oo wax loo naqdiyo.

Xalka Marxaldan

Gabagabdii maqaalkan dheer waxa uu qoraagu ku soo bandhigay argtiyo uu u arko in ay xal u noqon karaan dhibta ka taagan Soomaaliya. Waa aragtiyo u baahan in dood cilmiyaysan la galiyo. Aragtiyahaas waxaa ka maqanse waxa laga yeelayo wadciga waqtigan ka taagan dhulka Soomaalida. Itoobiyaanka sida uu qirayo qoraagu maanta xoog ayay ku haystaan Soomaaliya (haba ku doodaan dawlada Soomaaliyeed baa na casuuntay). Qoraagu waa uu diiday in xoog iyo dagaal ay Soomaalidu isticmaasho, laakiin ma uusan sheegin sida looga saari karo Itoobiyaanka dhulka Soomaalida. Waxaad moodaa in qoraagu u janjeedho aragtida odhanysa waa “in shucuubta ku nool Afrikada bari ay nabadgalyo ku wada noolaato” dagaalada iyo cadawtinimadana la joojiyo. Taasi waa aragti fiican laakiin su’aashu waxa ay tahay yaa diidan taas. Wa ayo dawlada diidan in nabadgalyo lagu wada noolaaldo, ma Soomaalidaa mise waa Itoobiyaanka?. Sidoo kale yaa maanta dhukiisa la haystaa, Itoobiyaanku se ma nabad galinyaan Soomaalida xitaa hadii loo dhaafo dhulka ay Soomaalidu sheegato ee ay Xaabshidu gumaystao?. Su’aalahaas jawaabtooda ayay ku xidhan tahay wada noolaanshaha nabadgalyo ee shucuubta ku nool Afrikada bari. Waxaase waaqic ah inta ay Xabshidu xoog ku joogto qaybo ka mida dhulka Soomaalida isla markaana ay qaybo kale siyaasad ahaan u maamusho, in ay Soomaalida damiirka lihi muqaawamo siyaasaded iyo mid xoogba kala hortagi doonaan Xabshida. Hadaba intii sheeko aan waaqici ahayn sida “wada noolaanshaha sucuubta geeska” iwm umada lagu mashquulin lahaa Soomaalida waxa igala muhiimsan in umada loo jeediyo sidii ay isaga dulqaadi lahaayeen gumasyiga Xabshida ee maanta gumaysanaya xitaa caqliga in badan oo WAXGARDKA Soomalida ka mida.

Mahadsanidin

Siciid Cali

Said.ali.ahmed@gmail.com